Murakami's seksisme, Kawakami's feminisme: een vergelijking
Elke boekenwurm heeft zonder twijfel al opgemerkt dat Japanse literatuur de laatste jaren in populariteit heeft toegenomen en een prominente status heeft verworven in de literaire wereld van de 21ste eeuw. Er is een opvallend contrast in thematiek met Westerse literatuur wat veel lezers aantrekt. Enkele opvallende kenmerken zijn bijvoorbeeld] "een bepaald gevoel van onthechting, isolatie, afstandelijkheid, en een personage dat faalt in zijn streven" (Wikipedia-bijdragers, 2022). Wat deze werken ook aantrekkelijk maakt zijn de opvallende chronologieën of standpunten van waaruit geschreven wordt. Onder andere Haruki Murakami springt eruit als prestigieuze Japanse auteur in het hedendaagse literaire landschap. Recentelijk is er echter nog een talent ontdekt, namelijk Mieko Kawakami.
Hoewel ze beiden erg succesvol zijn, liggen hun reputaties ver uit elkaar. Zo wordt Kawamaki geprezen om de feministische insteek in haar verhalen. Aan de andere kant van het spectrum staat Murakami met zijn seksistische imago. Steeds meer lezers uiten kritiek op zijn vrouwonvriendelijke passages. "Wat mij stoorde tijdens het lezen was zijn obsessie met het vrouwelijk lichaam" (Anya Yang), "De mannelijke personages van Murakami zijn hier een perfect voorbeeld van, omdat hun seksualisering van elke vrouwelijke hoofdrolspeler willekeurig en overdreven is en niets toevoegt aan het plot of karakterontwikkeling" (Erin Shea), "De mannelijke personages hebben vrouwen nodig om heel te worden" (Chris Kincaid). Maar zijn deze beschuldigen terecht? Is er enige bekrachtiging om dit te bewijzen? Aan de hand van analyse met behulp van het programma AntConc van populaire boeken van beide auteurs, zoeken we in dit artikel naar een antwoord op deze vragen.
1. Haruki Murakami
Haruki Murakami is geboren in 1949 te Kyoto en is vooral gekend om zijn romans en kortverhalen. Hij staat bekend om zijn speciale schrijfstijl, die als mysterieus of dubbelzinnig kan worden beschreven. Murakami's eerste boek genaamd "Hear the Wind Sing" werd gepubliceerd in 1979, waarvoor hij meteen de "Gunzo Prize for New Writers" won. Daarbij stopte het echter niet; er staan ondertussen al 10 literatuurprijzen onder zijn naam. Bovendien werden enkele van zijn boeken omgetoverd tot films. Zo ook "Norwegian Wood" in 2010, de film haalde 3 prijzen binnen.
Murakami creëert in zijn verhalen surrealistische werelden aan de hand van een magisch realisme, waar hij veel eigenaardige elementen in verwerkt. Vaak voorkomende thema\'s in zijn romans zijn eenzaamheid, verlies, nostalgie en verveling. Deze universele ervaringen zijn herkenbaar voor allerhande mensen. Ook internationale lezers lijken deze vreemde, afwijkende en bizarre kenmerken van Japanse romans te appreciëren. Zijn romans worden namelijk massaal verkocht en vertaald in het buitenland.
Hoewel Murakami soms beschreven wordt als een meesterlijke schrijver, is hij ook verbonden aan een minder positieve, seksistische reputatie. Er wordt hem verweten dat zijn vrouwelijke personages enkel dienen als mediums voor mannelijke protagonisten om hun problemen op te lossen of om hun seksuele behoefte te vervullen. Bovendien zijn het meestal mysterieuze vrouwen zonder veel persoonlijkheid of individuele ontwikkelingen. Ze dienen voor emotionele steun en doen een gunst tegenover mannen met hun lichaam. Het is klaarblijkend dat al zijn verhalen door de ogen van de man zijn geschreven en lijden onder de mannelijke blik. Deze schildering van vrouwen maakt sommige lezers, die hem beschuldigen van misogynie, oncomfortabel. Het valt ook op dat Murakami vaak en gedetailleerd over borsten schrijft, zelfs die van het 13-jarig meisje Mariye in het boek "Killing Commendatore".
2. Mieko Kawakami
Mieko Kawakami werd geboren in 1976 te Osaka, waar ze opgroeide in een arm arbeidersgezin. Ze begon als blogger en al snel trok haar intrigerende schrijfstijl de aandacht. De getalenteerde auteur maakte haar literaire debuut als dichter in 2006, gevolgd door haar eerste novelle "My Ego, My Teeth, and the World" en haar internationale bestseller \"Breasts and Eggs". Kawakami's werk heeft ondertussen verscheidene prestigieuze prijzen ontvangen in Japan, waaronder de Akutagawa Prize, de Tanizaki Prize, en de Murasaki Shikibu Prize.
Mieko Kawakami wordt wereldwijd geprezen, niet alleen vanwege haar literaire talent, maar ook als een feministisch rolmodel. Kawakami's sterke kritiek op verouderde gendernormen en haar intieme weergave van vrouwelijkheid worden gewaardeerd door lezers over de hele wereld. Ze bekritiseert bovendien openlijk de vrouwonvriendelijke attitudes en androcentrische opvattingen die volgens haar nog steeds diep geworteld zijn in de Japanse samenleving. \"Er is een sociale structuur die het voor vrouwen moeilijk maakt om onafhankelijk te zijn\", betoogt ze. [\"Als de dingen gaan veranderen, is het noodzakelijk dat deze generatie chauvinistische politici collectief met pensioen gaat\". Ook pleit ze voor een grotere nadruk op seks- en gendereducatie.
Opmerkelijk is dat Kawakami stelt dat het niet haar intentie is dat haar romans als emancipatorisch worden opgevat: "Ik ben een feminist, maar geen feministische auteur\", \"Ik wil schrijven over vrouwen als een deel van de mensheid in zijn geheel." Desondanks weet Kawakami goed hoe ze aan de behoeften van haar publiek moet voldoen: \"Er is een groeiend verlangen om de echte stemmen van Aziatische vrouwen te horen\", zegt ze. En dit blijkt correct, aangezien vrouwen zich wereldwijd herkennen in haar omschrijvingen over het ongemak en de verwarring die vrouwen soms voelen met hun lichaam. Ook in de literaire wereld wordt haar talent opgemerkt. Haruki Murakami noemde haar zelfs zijn favoriete jonge romanschrijfster en beschreef haar schrijven als \"onophoudelijk groeiend en evoluerend\".
Onvermijdelijk krijgt de jonge schrijfster ook kritiek op haar romans. De voormalige gouverneur van Tokyo bijvoorbeeld, noemde haar werk in een artikel voor "Bungeishunju magazine": "egocentrisch geklets dat onaangenaam en ondraaglijk is om te lezen." Maar Kawakami kan wel tegen een stootje en vertelt dat het haar niet stoort wanneer mensen haar werk bekritiseren. Waar ze wel een probleem mee heeft is "het patriarchale systeem in dit land en de religieus-achtige druk die mensen wordt opgelegd om zich hier te conformeren", "Vrouwen zijn lang behandeld als tweederangsburgers en dit onderdrukkende bestaan is door veel vrouwen geïnternaliseerd."
3. A long, long interview
De twee succesvolle schrijvers zijn geen onbekenden voor elkaar. In 2017 heeft Mieko Kawakami Haruki Murakami geïnterviewd, door wiens boeken ze geïnspireerd was tijdens het schrijven van haar werken. Hun lange interview werd later uitgegeven onder de titel "Haruki Murakami A Long, Long Interview by Mieko Kawakami". In dit gesprek kaart Kawakami onder andere aan dat in "Killing Commendatore" het vrouwelijke personage Mariye een obsessie heeft met haar borsten. Bij het ontmoeten van het mannelijk hoofdpersonage, vraagt ze direct wat hij van haar kleine borsten vindt. Na een kort pingpong debat, komt het er uiteindelijk op neer dat Murakami deze conversatie in zijn verhaal stak om de persoonlijkheid van zijn mannelijk personage verder uit te werken. Hier gaat Kawakami dan weer in op de controversiële rol die vrouwen in zijn boeken spelen. "Er is een hardnekkige tendens dat vrouwen worden opgeofferd voor de mannelijke hoofdrolspelers (voor hun persoonlijke verhaal)" stipt Kawakami aan. Dit bevecht Murakami door uit te leggen dat hij niet focust op zijn personages tijdens het schrijven, maar op hun verbindingen.
4. Werkwijze
We hebben bij de start van dit onderzoek de 4 populairste werken van zowel Murakami als van Kawakami onderzocht, respectievelijk "Norwegian Wood", "Kafka on the Shore", "The Wind-Up Bird Chronicles", en "1Q84"; en "Heaven", "Breasts and Eggs", "All the Lovers in the Night" en "Ms Ice Sandwich". We hebben deze boeken op de volgende manier geanalyseerd: aangezien ons onderzoek gaat over de context waarin vrouwen voorkomen in boeken, hebben we de termen 'Woman/ women', 'girl/girl's' en de naam van het vrouwelijke hoofdpersonage gebruikt om te onderzoeken in, per trefwoord, 30 willekeurige treffers op [Antconc]{.underline}*.
Die treffers verdeelden we verder onder in de volgende categorieën: 'positieve context', 'neutrale context', 'denigrerende/seksistische context', 'negatieve context' en 'seksuele context'. Een treffer zoals 'Jenny bindt haar veters' valt bijvoorbeeld onder de categorie 'neutrale context'.
We hebben daarnaast ook uit elk boek een aantal frappante, seksueel getinte passages gehaald voor onze verdere argumentatie. Zo hadden we een mooie oplijsting per boek, per term en per categorie aangevuld door een opsomming van de seksueel getinte passages, ideaal om verder kwantitatief en kwalitatief mee aan de slag te gaan.
Om een concreet beeld te geven over wat wij zien onder 'positief', 'neutraal', 'denigrerend/seksistisch'..., hebben we hieronder voor elke categorie een voorbeeld uit een onderzocht boek opgelijst.
-
Positief: "A slim, pretty girl was walking a large, long-haired dog." (The Wind-Up Bird Chronicle)
-
Neutraal: "Not like I can claim to know the woman who was killed." (Breasts and Eggs)
-
denigrerend/seksistisch: "There were any number of women more beautiful than Hatsumi, and Nagasawa could have made any of them his." (Norwegian Wood)
-
Negatief: "Your girl's filthy." (Heaven)
-
Seksueel: "He retained a vivid tactile memory of last night's ejaculation. He had actually released semen---a lot of semen---inside this young girl." (het jonge meisje waarnaar verwezen wordt is 17 jaar) (1Q84)
Belangrijk om te vermelden is wel dat we botsten op het probleem dat we bij Kawakami vaak minder dan 30 treffers verkregen (aangezien het korte verhalen zijn). We hebben in dat geval het maximaal aantal treffers omgezet naar 30 en alle resultaten mee omgezet. (zie figuur 1)
*AntConc is een gratis verkrijgbaar corpusonderzoek- en concordantieprogramma dat beschikbaar is voor Windows, Mac en Linux. AntConc is eenvoudig te gebruiken, maar biedt veel krachtige functies voor het analyseren van corpora, waaronder concordantie, zoeken naar collocaties en lijsten met woordfrequentie, trefwoorden en n-grammen. Het ondersteunt ook het gebruik van reguliere expressies in zoekopdrachten. Reguliere expressies maken geavanceerd zoeken, dat verder gaat dan het eenvoudig matchen van termen, mogelijk.
5. Kwantitatieve resultaten
Murakami Kawakami
Norwegian Kafka the wind-up 1Q84 totaal Breasts Heaven All the Ms Ice totaal
woods on the bird and eggs lovers Sandwich
(Naoko) shore chronicle in the
night
girl positief 7 2 5 3 17 7 2,4 0 4,8 14,2
neutraal 16 17 21 22 76 21 22,8 28,2 14,2 86,2
denigrerend/ 3 1 4 1 9 0 0 1,8 6,3 8,1
seksistisch
negatief 0 4 0 0 4 0 2,4 0 4,7 7,1
seksueel 4 6 0 4 14 2 2,4 0 0 4,4
woman positief 2 3 3 3 11 8 0 1 0 9
neutraal 22 21 19 26 88 17 30 22 27,5 96,5
denigrerend/ 4 3 3 1 11 0 0 2 2,5 4,5
seksistisch
negatief 0 1 1 0 2 0 0 4 0 4
seksueel 2 2 4 0 8 5 0 1 0 6
hoofd-personage positief 0 0 1 0 1 2 0 4 2 8
neutraal 26 18 24 28 96 27 29 26 26 108
denigrerend/ 1 2 0 1 4 0 0 0 0 0
seksistisch
negatief 0 1 2 0 3 1 1 0 2 4
seksueel 3 9 3 1 16 0 0 0 0 0
360 360
figuur 1.
Murakami Kawakami
Norwegian Kafka the wind-up 1Q84 totaal Breasts Heaven All the Ms Ice totaal
woods on the bird and eggs lovers Sandwich
(Naoko) shore chronicle in the
night
algemeen positief 9 5 9 6 29 17 2,4 5 6,8 31,2
neutraal 64 56 64 76 260 65 81,8 76,2 67,7 290,7
denigrerend/ 8 6 7 3 24 0 0 3,8 8,8 12,6
seksistisch
negatief 0 6 3 0 9 1 3,4 4 6,7 15,1
seksueel 9 17 7 5 38 7 2,4 1 0 10,4
figuur 2.
Murakami Kawakami
totaal totaal
positief 29 31,2
neutraal 260 290,7
denigrerend/ 24 12,6 seksistisch
negatief 9 15,1
seksueel 38 10,4
totaal 360 360
figuur 3.
Uit onze resultaten valt van alles af te leiden. Het opvallendste volgens ons is dat de manier waarop Murakami omgaat met vrouwelijke personages in zijn werken veel seksueler is dan Kawakami. Ook scoort hij binnen de categorie "denigrerend/ seksistisch" dubbel zo hoog als Kawakami, met 24 zinnen tegenover 12. Zij schrijft haar vrouwelijke personages dan weer vaker in een neutrale context. Deze resultaten komen vrij duidelijk overeen met de kritieken jegens Murakami uit onze aangehaalde artikelen. Het is echter ook nodig om binnen de werken specifieker te gaan kijken en te onderzoeken via voorbeelden en volledige gebeurtenissen binnen de boeken, dan enkel met cijfertjes en tabellen.
6. Positief?
Bij het categoriseren van onze verkregen zinnen viel ons het volgende op binnen de categorie "positieve context".
Bij Murakami waren deze zinnen weldegelijk allemaal positief over vrouwen, maar enkel over hun uiterlijk, zeer oppervlakkig en objectiverend dus. Een paar voorbeelden:
I was thinking about the beautiful girl walking next to me. (Norwegian Wood)
The girl's arms glisten in the sunlight like porcelain. (Kafka on the Shore)
A slim, pretty girl was walking a large, long-haired dog. (The Wind-Up Bird Chronicle)
A slim, pretty girl was walking a large, long-haired dog. (1Q84)
Bij Kawakami echter zijn de zinnen lovend over de vrouwelijke personages en vrouwen in het algemeen op enorm veel verschillende vlakken, en gaan de positieve zinnen over veel meer dan enkel het oppervlakkige thema "uiterlijk". Opnieuw enkele voorbeelden:
She was a smart girl, a whole lot of personality. (Breasts and Eggs)
In her notes, Kojima was energetic and alive, an entirely different person from the girl I saw in class. (Heaven)
You're a pretty good singer, aren't you, Fuyuko? (All the Lovers in the Night)
Those girls don't fit in with other girls in our class, but not in the way Doo-Wop doesn't fit in; all the girls in the class kind of look up to them ---that kind of different. (Ms Ice Sandwich)
7. Oncomfortabele leeftijdsverhouding
Binnen het boek 1Q84 stootten we op een controversieel leeftijdsverschil, tussen een minderjarig meisje en een volwassen man. Deze relatie wordt compleet genormaliseerd en niet expliciet als negatief beschreven, bovendien is hij haar mentor. Hoofdpersonage Tengo is een man van achter in de twintig, begin dertig, die zich de eerste helft van het werk expliciet aangetrokken voelt tot de 17-jarig Fuka-Eri die als vrij kinds wordt beschreven. Hij heeft verschillende perverse gedachten en ervaringen wanneer hij aan haar denkt of bij haar is: "I hope I don't have an erection, Tengo thought. If he did have an erection, she would know immediately, given their relative positions", " Let me stop thinking about smells. I have to concentrate my mind on things having as little to do with sex as possible." In beide situaties is hij bij Fuka-Eri en is zij de aanleiding tot deze gevoelens.
Halverwege het boek hebben ze voor het eerst geslachtsgemeenschap en worden er zeer oncomfortabele zinnen gebruikt die in onze ogen onethisch en onacceptabel zijn, gezien hun leeftijds- én machtsverhouding. "He retained a vivid tactile memory of last night's ejaculation. He had actually released semen---a lot of semen---inside this young girl."
Was het nodig voor het verhaal om deze seksuele aspecten toe te voegen? Waarom koos Murakami er niet voor om haar een jaar of 2 ouder te maken om de relatie legaal te maken?
Ook schrijft hij in verschillende andere werken zeer ongepast over minderjarige personages. Zoals eerder aangehaald beschrijft hij in "Killing Commendatore" het lichaam van een 13-jarig meisje op een zeer seksualiserende wijze die volledig overbodig is voor het plot.
8. Beschrijving van borsten
Kawakami schreef een boek, "Breasts and Eggs", toegewijd aan borsten waarin haar hoofdpersonage een borstvergroting wil krijgen uit onzekerheid over hun grootte. In dit werk wil ze duidelijk de nadruk leggen op het feit dat borsten net als een ander lichaamsdeel zijn. Ze beschrijft borsten zeer neutraal en niet geseksualiseerd. Ook beschrijft ze borsten enkel als ze bijdragen tot het verhaal, en niet sporadisch om de 5 bladzijden zoals Murakami.
It appeared that the preoccupation, or shame, or insatiable curiosity that drove Makiko to fixate on her breasts was about more than size alone. Color was a major factor. (Breasts and Eggs)
Breast augmentation surgery is no simple affair. (Breasts and Eggs)
Her breasts themselves were little more than a couple of mosquito bites, but her nipples were like two control knobs stuck onto her chest. (Breasts and Eggs)
At certain bars, you could find women who had had their breasts removed, lowered their voices by taking hormones, dyed their facial hair black, and even changed their genitalia. (Breasts and Eggs)
Anderzijds schrijft Murakami 'borsten' opvallend vaak in een geseksualiseerde en seksistische context. Zijn boeken wekken de indruk dat borsten van vrouwen bedoeld zijn voor mannen om op te lusten, ze zijn onlosmakelijk verbonden met perverse toestanden.
Zijn beschrijving van borsten past goed binnen zijn beeld van vrouwen als lustobject.
Al het voorgaande kunnen we illustreren met de volgende voorbeelden:
The rounded richness of the breasts. (Norwegian Wood)
Luscious breasts, skin like silk. (Kafka on the shore)
[Revealing two well-shaped breasts, two small pink nipples. (The Wind-Up Bird Chronicle)]{.mark}
[Tengo's first memory dated from the time he was one and a half. His mother had taken off her blouse and dropped the shoulder straps of her white slip to let a man who was not his father suck on her breasts. (1Q84)]{.mark}
9. Seksuele relaties
[We herkennen dezelfde tendensen binnen de beschrijvingen van seks door Kawakami en Murakami. Kawakami beschrijft seks wederom enorm neutraal en als een actie die gedeeld moet worden tussen twee gelijkwaardige mensen. Opvallend is opnieuw dat Kawakami het niet nodig vindt om seks als een rode draad te gebruiken in haar verhalen, maar het enkel vermeld of beschrijft wanneer het bijdraagt aan haar verhaal zoals in "Breast and Eggs". In dit boek voelt het hoofdpersonage zich oncomfortabel bij seks en dat is voor haar een grote onzekerheid. In de andere boeken die we hebben onderzocht, wordt het amper tot niet vermeld aangezien het helemaal niet relevant is voor het plot.]{.mark}
[I told her how I'd only slept with one guy, that we had broken up because of it and that I hadn't had sex with anybody since.]{.mark}
[He just wanted to have sex with someone. I didn't know how to respond.]{.mark}
[I tried to broach the topic with friends, but none of them had any problem having sex multiple times a day; they even seemed to like it.]{.mark}
I had sex for for the first time in my final year of high school. (All the Lovers in the Night)
Murakami schrijft, net als over borsten, op een heel oncomfortabele manier over seks. Zijn beschrijving van seks gebeurt vaak binnen ongepaste relaties (zoals hierboven beschreven), omvat overbodige verkrachting die niets toevoegt aan het plot, of komt in het algemeen gewoon akelig over. Ook worden vrouwen binnen seksuele handelingen meestal onderdanig, altijd-willend en/of zeer geobjectiveerd beschreven.
Though each was cute in her own way, and let him have sex whenever he felt like it. (Kafka on the Shore)
And I\'ll sleep with the first guy that talks to me. (Norwegian Wood)
[But my body had this violent need for sex with him. (The Wind-Up Bird Chronicle)]{.mark}
"We have sex, obviously. What else? I mean, we go to your room, you show me your cock, and I say, 'Thank you very much for showing me such a nice one. (1Q84)
10. Conclusie
Uit ons onderzoek kunnen we concluderen dat er wel degelijk rechtvaardiging is om Murakami te beschuldigen van seksisme. Zijn denigrerende omschrijving van vrouwelijke personages, ongepaste seksscènes en obsessie met borsten geven lezers begrijpelijk een oncomfortabel gevoel tijdens het lezen. Hoewel Murakami argumenteert dat hij dit niet met opzet doet, is het moeilijk zijn seksistische tendensen niet op te merken. Bovendien ondersteunt ons cijfermateriaal deze analyse. Het aantal denigrerende zinnen is dubbel zoveel bij Murakami (24) als bij Kawakami en ook het aantal seksuele zinnen (38) is merkwaardig hoog. Hierdoor lijken ons de boeken van Mieko Kawakami een meer vrouwvriendelijke keuze voor liefhebbers van Japanse literatuur.
Bibliografie
Osusume Books. 'Murakami's Misogyny, The Elephant In The Room', 28 februari 2021. [https://osusumebooks.com/blogs/news/haruki-murakami-misogyny-women]{.underline}.
Literary Hub. 'A Feminist Critique of Murakami Novels, With Murakami Himself', 7 april 2020. [https://lithub.com/a-feminist-critique-of-murakami-novels-with-murakami-himself/]{.underline}.
'The Future of Japanese Literature in Translation | Metropolis Japan'. Geraadpleegd 9 mei 2023. [https://metropolisjapan.com/what-is-the-future-of-japanese-literature/]{.underline}.
'Is Murakami's Writing Sexist?' Geraadpleegd 9 mei 2023. [https://www.thegazelle.org/issue/231/columns/murakami-writing-sexist]{.underline}.
Hunt, Joshua. '"Breasts and Eggs" Made Her a Feminist Icon. She Has Other Ambitions.' The New York Times, 7 februari 2023, sec. Magazine. [https://www.nytimes.com/2023/02/07/magazine/mieko-kawakami.html]{.underline}.
'Haruki Murakami | Biography, Books, & Facts | Britannica', 13 april 2023. [https://www.britannica.com/biography/Haruki-Murakami]{.underline}.
'Japanse literatuur'. In Wikipedia, 2 maart 2022. [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Japanse_literatuur&oldid=61221386#De_toekomst_van_Japanse_literatuur]{.underline}.
Japan Objects. '5 Things You Should Know About Japanese Literature', 21 augustus 2020. [https://japanobjects.com/features/japanese-literature]{.underline}.
dw.com. 'Murakami and Popular Japanese Literature -- DW -- 11/10/2020'. Geraadpleegd 9 mei 2023. [https://www.dw.com/en/haruki-murakami-and-the-popularity-of-japanese-literature/a-55487870]{.underline}.
'Kawakami Mieko: Amplifying the Voices of Japanese Women Through Fiction | Nippon.com'. Geraadpleegd 9 mei 2023. [https://www.nippon.com/en/japan-topics/bg900226/]{.underline}.
Yang, Anya. 'Haruki Murakami's Objectification of Women'. The Arcadia Quill (blog). Geraadpleegd 9 mei 2023. [https://arcadiaquill.com/19620/opinion/haruki-murakamis-objectification-of-women/]{.underline}.
Shea, Erin. 'Haruki Murakami's Portrayal Of Female Characters: Let's Discuss', 21 september 2022. [https://bookstr.com/article/haruki-murakamis-portrayal-of-female-characters-lets-discuss/]{.underline}.
Kincaid, Chris. 'Haruki Murakami's Portrayal of Women'. Japan Powered (blog), 5 mei 2019. [https://www.japanpowered.com/japan-culture/haruki-murakamis-portrayal-of-women]{.underline}.
Journal, The Asia Pacific. 'Mind the Gender Gap: Kawakami Mieko, Murata Sayaka, Feminism and Literature in Japan'. The Asia-Pacific Journal: Japan Focus. Geraadpleegd 9 mei 2023. [https://apjjf.org/2020/21/McNeill.html]{.underline}.