Yōkai(妖怪) – van volksverhalen tot datatrends

Yōkai, de bovennatuurlijke wezens uit de Japanse folklore, hebben een rijke geschiedenis die zich uitstrekt van de oude Japanse mythologie tot moderne populaire cultuur. Van de demonische Oni tot de mysterieuze Kitsune en de ijzige Yuki-onna, deze wezens hebben een belangrijke rol gespeeld in de Japanse verbeelding en cultuur. In de loop der jaren zijn yōkai niet alleen een belangrijk element in traditionele verhalen, maar zijn ze ook steeds prominenter geworden in moderne media, zoals manga, anime en videogames. Het is dan ook fascinerend om de evolutie van hun populariteit door de jaren heen te onderzoeken.

Dit onderzoek richt zich op de kwantitatieve en kwalitatieve veranderingen in de populariteit en representatie van yōkai van 1868 tot heden. Door middel van een gedetailleerde analyse van Wikipedia-bezoeken, gebruik van de yōkai-tag op platforms zoals MyAnimeList en AnaList, en de frequentie van verschijning van verschillende yōkai-types in populaire media, wordt geprobeerd om trends in hun bekendheid en populariteit te traceren.

Naast de kwantitatieve analyse wordt ook gekeken naar de kwalitatieve veranderingen in de manier waarop yōkai door de jaren heen zijn afgebeeld. In de traditionele folklore wordt yōkai vaak gezien als bedreigingen of mysterieuze krachten, maar in moderne media kunnen ze ook complexere rollen spelen, van helpers tot zelfs romantische figuren. Dit onderzoek onderzoekt hoe de representatie van yōkai in manga en andere media is geëvolueerd, met een focus op de manier waarop hun kenmerken, functies en culturele betekenis door de tijd heen zijn veranderd.

Door zowel de kwantitatieve trends als de kwalitatieve verschuivingen te onderzoeken, biedt dit onderzoek een uitgebreid overzicht van de rol die yōkai speelt in de Japanse cultuur, van hun traditionele wortels tot hun hedendaagse aanwezigheid in populaire media.

雪女 (Yuki-Onna)

De Yuki Onna, letterlijk "sneeuwvrouw", is een iconisch figuur uit de Japanse folklore, bekend om haar vermogen om sneeuw en kou te beheersen. Ze wordt vaak afgebeeld als een etherische en gevaarlijke vrouw die in staat is ijzige wind te blazen die dodelijk is voor degenen die in haar nabijheid komen. Haar karakter en uiterlijk kunnen variëren, maar ze wordt vaak afgebeeld met een bleke huid, lange, witte haren en een witte kimono. Haar verschijning symboliseert de schoonheid, maar ook de onvoorspelbaarheid en gevaarlijkheid van sneeuw en winterse omstandigheden.

Yuki Onna is in de folklore ook bekend onder verschillende andere namen, zoals Yuki Onago (sneeuwmeisje), Yuki Anesa (sneeuw zus) en Yuki Joro (sneeuwhure), die vaak regionale variaties van haar figuur aanduiden. Hoewel deze variaties haar naam en uiterlijk kunnen veranderen, worden ze doorgaans gezien als verschillende incarnaties van hetzelfde wezen, die verbonden zijn door het thema van sneeuw en kou.

Er zijn duizenden verschillende legendes over de Yuki Onna, en omdat deze vaak tegenstrijdige elementen bevatten, is het moeilijk om een definitieve oorsprong of betekenis te geven. Sommige verhalen stellen haar voor als de geest van een vrouw die stierf in een sneeuwstorm, en die nu als een wraakzuchtige entiteit terugkeert om mensen te straffen door ze te bevriezen. Andere vertellingen suggereren dat ze de dochter is van een berggod die verantwoordelijk is voor de sneeuwval in de winter, en zij zou in deze verhalen een soort spirituele entiteit zijn die verbonden is met de natuurkrachten van de winter. Een andere populaire versie stelt dat de Yuki Onna oorspronkelijk een prinses van de maan was die uit verveling naar de aarde kwam en heimwee had naar haar thuis op de maan, vooral op sneeuwrijke dagen.

(De eerste vermelding van de Yuki Onna dateert uit 1685 in het werk "Sogi’s Tales of Many Lands" (Sogi Shokoku Monogatari), waar ze wordt beschreven als de geest van sneeuw. In deze vroege weergave wordt ze afgebeeld als een jonge vrouw in een glanzende witte kimono, met lang, wit haar en een ondoorgrondelijke uitstraling. Haar schoonheid en geheimzinnigheid symboliseren zowel de betovering als het gevaar van sneeuw. In veel verhalen wordt haar dodelijke kracht geassocieerd met haar vermogen om mensen met haar adem te bevriezen, wat haar gewelddadige kant benadrukt.)

In de 17de en 18de eeuw werd de Yuki Onna vaak afgebeeld in schilderkunst, zoals de beroemde "Hyakki Yagyo" scrolls, waar ze soms zonder voeten werd getoond, wat haar een spirituele, geesten achtige uitstraling gaf. Deze afbeelding van de Yuki Onna als een voetloze geest werd waarschijnlijk beïnvloed door het idee dat ze een 'seirei' (geest) was, wat in de Japanse folklore vaak werd geassocieerd met wezens die zich zonder voeten voortbewegen. In sommige schilderijen verandert de kleur van haar haar van wit naar zwart, wat de evolutie van haar beeld in de folkloristische traditie aangeeft.

In de 20ste eeuw en daarna kreeg de Yuki Onna een nieuw leven in populaire cultuur, vooral in manga, anime en videogames. In deze moderne media varieert haar verschijning vaak, maar haar klassieke kenmerken, zoals haar bleke huid en witte kimono, blijven vaak behouden. Een voorbeeld van haar verschijning is in de anime Nura: Rise of the yōkai Clan, waar ze een mix van zwart en wit haar heeft, en in het Chinese mobiele RPG-spel Onmyoji, waar ze wordt afgebeeld als een koude en emotieloze shikigami (ceremoniële god).

Wat de Yuki Onna zo fascinerend maakt, is haar veelzijdigheid. Ze is zowel een symbool van de schoonheid en kalmte van sneeuw, als van het gevaar dat de winter met zich meebrengt. Haar verschijning varieert van een verleidelijke, mysterieuze vrouw tot een dodelijke, wraakzuchtige geest. Ondanks deze variaties blijft de Yuki Onna een van de bekendste en invloedrijkste yōkai (geesten of demonen) in de Japanse folklore, die de kracht van de natuur en de onverbiddelijkheid van de winter belichaamt.

キツネ (Kitsune)

De Kitsune is een legendarisch wezen uit de Japanse folklore, met de gedaante van een vos en vaak te herkennen aan een weelderige staart. Ze zijn identiek aan wilde vossen die elders in de wereld voorkomen, behalve dat ze beschikken over ongelooflijke magische krachten. Als een van de yōkai wordt de Kitsune niet alleen in Japan, maar ook in andere delen van Azië bewonderd, en blijft hij wereldwijd tot de verbeelding spreken.

In bepaalde Japanse verhalen ontwikkelen de Kitsune, magische vossen, menselijke vaardigheden: ze leren spreken en kunnen de gedaante aannemen van een beeldschone vrouw of man. Vaak kiezen zij de vrouwelijke vorm om lentefeesten te bezoeken en zich onder de mensen te mengen, waar ze genieten van gezelschap en aandacht.

Elke honderd jaar groeit er bij een Kitsune een nieuwe staart. Met elke staart neemt haar wijsheid toe, evenals haar magische krachten. Hoe ouder en machtiger zij wordt, hoe beter zij in staat is om moeiteloos te wisselen tussen haar menselijke en spirituele gedaante. Wanneer een Kitsune uiteindelijk het mythische hoogtepunt van negen staarten bereikt, verandert zij in de legendarische Kyūbi no Kitsune (九尾の狐) – de negenstaartige vos. In dit stadium neemt haar vacht een schitterende witte of gouden kleur aan, als teken van haar goddelijke kracht en onmetelijke kennis.

Er zijn verschillende soorten van de Kitsune:

• Yako (野狐) – de wilde vos – daarentegen, staat bekend om haar ondeugende of zelfs kwaadaardige aard. Ze zwerft 's nachts rond, belaagt boeren, steelt voedsel of richt vernieling aan op het land. Yako vertegenwoordigt de meer ondeugende kant van de Kitsune-legendes.
• Ninko (人狐) – de mens-vos-geest – is een onzichtbare Kitsune, die zich slechts laat zien aan degenen die door haar bezeten zijn. De aanwezigheid van een Ninko wordt vaak pas opgemerkt wanneer de betrokkene vreemde dromen, gedragsveranderingen of geestelijke verstoringen ervaart.
• Zenko (善狐) – de goede vos – is de boodschapper van de godin Inari, de kami (godheid) van landbouw, vruchtbaarheid en geluk. Zenko zijn beschermende wezens die vaak worden afgebeeld aan de ingang van Shinto-heiligdommen, waar ze als wachters dienstdoen. Deze heilige vossen hebben het vermogen om tussen de menselijke en spirituele wereld te reizen, zodat ze met Inari kunnen communiceren.

In de moderne cultuur kunnen we veel verwijzingen naar kitsune terugvinden. In een van de bekendste anime-series, Naruto, is de verwijzing naar de kitsune duidelijk aanwezig. Daar verwijst de negen staartige demon vos Kurama direct naar de mythische Kitsune uit de Japanse folklore. Kurama, ook wel Kyuubi no Yōko, is gebaseerd op de legende van de vos met negen staarten, die steeds sterker wordt naarmate hij ouder wordt. Kenmerken zoals magische kracht, transformatie, en spiritueel vuur (kitsune-bi) zijn duidelijk terug te vinden in zijn vorm en krachten. Ook Naruto’s eigen eigenschappen – zijn energie, sluwheid en uiterlijk – weerspiegelen die van een vos.

De invloed van de yōkai-vos heeft zelfs de game-industrie bereikt. In het populaire videospel Ghost of Tsushima speelt Kitsune een spirituele en symbolische rol. Over het eiland vind je Kitsune-heiligdommen (Fox Shrines), waar je door een vos wordt geleid naar heilige plaatsen gewijd aan de kami Inari – de god van overvloed en vruchtbaarheid. Deze spirituele begeleiding van de vos is een directe verwijzing naar de Zenko Kitsune – de goede, witte vossen uit de Japanse mythologie die als boodschappers van Inari fungeren.

ろくろ首（rokurokubi)

De Rokurokubi is een iconische Japanse yōkai die bekendstaat om haar dubbele identiteit.. Overdag lijkt ze op een mooie vrouw, maar ‘s nachts verandert ze in een bovennatuurlijk wezen. Ze heeft dan het vermogen om haar nek te verlengen of zelfs volledig los te koppelen van haar lichaam. In dat geval noemt men haar Nukekubi.

Een van de eerste vermeldingen van de Rokurokubi is te vinden in het boek "Kokon Hyaku Monogatari Hyōban" (1686), geschreven door Yamaoka Genrin. In dit werk wordt beschreven hoe het hoofd van een vrouw uit haar lichaam loskomt en in de lucht zweeft. Hoewel dit wezen niet expliciet als een Rokurokubi wordt aangeduid, vertoont het gedrag dat later aan Rokurokubi wordt toegeschreven.​

De naam zelf komt van 轆轤 (rokuro, draaibank) en 首 (kubi, nek), wat mogelijk verwijst naar het draaiende of uitrekkende karakter van haar nek. Later verschijnt ze ook in de bekende yōkai-verzamelingen zoals Gazu Hyakki Yagyō (1776) van Toriyama Sekien, waar ze visueel wordt voorgesteld.

Er bestaan twee hoofdtypen Rokurokubi:

1. De nek verlengende type: deze soort kan haar nek uitrekken, vaak tijdens de slaap.
2. Het hoofd-afscheidend type (Nukekubi): Deze soort kan het hoofd volledig losmaken van het lichaam en ermee rondvliegen.

De Rokurokubi kan worden geïnterpreteerd als een reflectie van de maatschappelijke normen en de rol van vrouwen in de Japanse samenleving. Vooral in de Edo-periode stond ze vaak symbool als zondige of hypocriete vrouwen die puur kwaadaardig en bedoeld als waarschuwend figuur in moralistische verhalen. Toch zit er vaak een tragisch kantje aan haar bestaan: in sommige verhalen weet ze zelf niet dat ze een yōkai is, terwijl in andere haar toestand wordt gezien als een vloek of straf waar ze niet aan kan ontsnappen.

Typische verhaalmotieven zijn bijvoorbeeld de onthulling van haar ware aard waarbij de vrouw haar identiteit probeert geheim te houden, maar ze toch per ongeluk ontdekt wordt, wat leidt tot paniek of verlossing.

Een reizende monnik of samoerai waarbij een reiziger overnacht bij een ongewoon vriendelijke vrouw, maar ontdekt dat ze een Rokurokubi is. Vaak wordt de situatie opgelost door gebeden, exorcisme of het doorknippen van de nek.

Als laatste is er de zelf-ontdekking van de Rokurokubi waarbij de vrouw niet weet dat ze een Rokurokubi is totdat ze zichzelf in een spiegel ziet of iemand anders het haar vertelt.

In de moderne cultuur blijft de Rokurokubi ook relevant. In moderne media zoals anime, manga, games en ook popcultuur (zoals figuurtjes en standbeeldjes), verschijnt ze vaak in komische of sympathieke rollen. Daarbij wordt ze gebruikt om thema’s als identiteit, sociale druk en genderrollen te verkennen. Deze overgang toont hoe traditionele yōkai zich blijven aanpassen aan hedendaagse contexten, terwijl hun mysterieuze aantrekkingskracht blijft bestaan.

Enkele voorbeelden van moderne werken en activiteiten waarin de Rokurokubi voorkomt zijn GeGeGe no Kitarō en yōkai watch (manga en anime). Hierin wordt ze schattig, vriendelijk en komisch voorgesteld, mogelijk ook om ze meer kindvriendelijk te maken. We zien dus dat in moderne verbeeldingen haar griezelige kant vaak wordt afgezwakt en verandert ze in een komische figuur.

In games zoals Ōkami en Nioh zijn er vijanden te vinden die duidelijk geïnspireerd zijn op de Rokurokubi, zowel qua uiterlijk als bewegingen. In de film yōkai Monogatari (2005) worden meerdere yōkai tot leven gebracht in een reeks kortverhalen, waaronder ook de rokurokubi-achtige figuren. Zulke films laten zien hoe traditionele legendes blijven doorleven in hedendaagse cinema.

Daarnaast verschijnt Rokurokubi ook regelmatig op cosplay-evenementen en festivals zoals het Miyoshi yōkai Matsuri, waar deelnemers zich verkleden als verschillende yōkai. Dit soort evenementen dragen bij aan het levend houden van yōkai-cultuur, waarbij Rokurokubi nog steeds herkend en gewaardeerd wordt als een bekend figuur.

絡新婦 (Jorōgumo)

De Jorōgumo(絡新婦) is een mythisch wezen uit de Japanse folklore, vaak afgebeeld als een spin die zich kan veranderen in een mooie vrouw. Haar naam betekent letterlijk "vrouwenspin", maar kan ook geïnterpreteerd worden als "verstrikkende bruid". Volgens oude verhalen verleidt ze mannen, lokt ze hen naar afgelegen plekken en onthult daar haar ware gedaante om hen in haar web te vangen. In legenden uit de Edo-periode verschijnen zulke wezens vaak bij watervallen of verlaten huizen. Het gedicht zoals de Taihei-hyakumonogatari en de Tonoigusa verschijnen yōkai zoals de Jorōgumo die een gedaanteverwisseling ondergaat in een vrouw van het moment dat haar prooi haar dicht genoeg benadert heeft.

Tonoigusa

「急なる時も、思案あるべき事」--> “dingen waarover hoort gepeinsd te worden, zelfs in hachelijke situaties” komt van eern verhaal dat gaat over een jonge vrouw die rond de 20 lijkt te zijn en verschijnt dicht bij een jonge bushi(strijder). Ze vertelt het kind dat ze draagt dat die bushi zeker en vast zijn vader is en dat hij hem zou moeten gaan groeten. De jonge bushi merkt dat het een list is en valt haar aan met zijn zwaard dat haar doet vluchten naar de zolder waar ze haar de volgende dag dood terug vinden met alle andere kadavers die niet slim genoeg waren om door haar luistervaardigheid te zien.

Taihei hyakumonogatari

「孫六女郎蜘にたぶらかされし事」--> “hoe magoroku verleid werd door een Jorōgumo” gaat over een verhaal waarbij Magoroku lag te dommelen op zijn veranda in Takada. Toen hij net op het punt stond in slaap te vallen verscheen er uit het niets een vrouw in haar vijftigerjaren. Ze wist hem te vertellen dat haar dochter een oogje op hem had en dat ze hem uitnodigde op haar landgoed. Daar vroeg een meisje van zestien of ze met hem mocht trouwen maar hij was al getrouwd dus sloeg hij het aanbod af. Ze beweerde dat hij haar moeder twee dagen geleden bijna had vermoord en toch bezocht ze hem dus kon hij haar emoties niet zomaar negeren. Verbijsterd, vluchtte Magoroku. Het huis verdween toen hij wegrende en plots bevond hij zich terug op zijn veranda. Zijn vrouw stelde hem gerust dat hij de hele tijd zich op zijn vernada bevond. Concluderend dat het maar een droom was, keek Magoroku rond en merkte een kleine joro spin op dat een strak web had gesponnen rond onder dakrand. Opgelucht, bracht hij voor de geest hoe hij twee dagen geleden een spin had weg weggejaagd.

Dit zijn slechts een paar bekende voorbeelden waarin de Jorōgumo verschijnt. Ook zijn er moderne voorbeelden waarin een Jorōgumo voorkomt. Een goed voorbeeld daarvan is het boek genaamd Darkness Unmasked geschreven door Keri Arthur. Daarin is de protagonist een Jorōgumo die vrouwelijke muzikanten doodt en hun gelijkenis overneemt en op die manier naar feesten gaat en jaagt op onoplettende mannen. De slachtoffers komen ten goede voor haar kinderen.

Ook in Demon Slayer komt een Jorōgumo voor. Spider Demon 蜘蛛鬼 heeft het uiterlijk van een vrouw met een kort weelderig uiterlijk en in staat om haar slachtoffers te kunnen controleren via haar spinnen draden.

Zelfs in de serie Rise of the Teenage Ninja Turtles is één van de protagonisten Big Mama. Eerst wordt ze geportreteerd als een mooie vrouw maar onthuldt later haar ware gedaante, zijnde een reuze spin. Ze manipuleert en misleidt de mannelijke protagonisten voortdurend.

のっぺら坊 (noppera-bo)

De noppera-bo is een yōkai uit de Japanse folklore en mythologie, dit wezen wordt afgebeeld als een menselijk figuur met een gezicht zonder ogen, neus en mond, waardoor het hoofd eerder op een ei lijkt. Het staat ook bekend onder andere namen zoals, zunbera-bo, nuppera-bo en nuppe-bo. Deze yōkai wordt ten opzichte van andere yōkai niet vaak als gevaarlijk afgebeeld, maar meestal als een ergernis tegenover mensen. Verhalen van yōkai werden rond de Edo-periode veel verspreid en waren een groot deel van de samenleving. De meeste verhalen die worden verteld over de noppera-bo gaan over het gevaar van je vertrouwen in een verkeerd iemand steken en dienen als een waarschuwing voor mensen.

De noppera-bo wordt niet echt als agressief voorgesteld in de verhalen maar eerder als een passief wezen. Het kan zich vermommen als een mens om zich te verbergen tussen mensen. Het neemt ook wel het uiterlijk van een geliefde van een persoon om dicht bij hen te kunnen komen om ze vervolgens te laten schrikken door hun echte vorm te laten zien. De noppera-bo werkt meestal niet alleen, volgens de verhalen werken ze meestal samen met een aantal anderen om het effect van schok te vergroten. Het haalt plezier uit het vernietigen van vertrouwen en gaat weg nadat het zijn doel heeft bereikt.

De noppera-bo heeft ook connecties met een aantal andere yōkai, specifieker met de kitsune, tanuki en de mujina. Deze vier yōkai kunnen hun uiterlijk aanpassen om mensen te laten schrikken maar de veranderingen zijn anders. Kitsune kunnen het hele lichaam aanpassen, de veranderingen van tanuki zijn heel anders aangezien ze in objecten veranderen. De mujina komt het dichtst bij de noppera-bo. Deze yōkai kan net zoals de noppera-bo het uiterlijk van een persoon aannemen maar in tegenstelling tot de noppera-bo, heeft de mujina een gezicht dat het altijd kan aanpassen terwijl de noppera-bo geen gezicht heeft.

De yōkai heeft ook zijn invloed op de populaire cultuur en het horrorgenre met zijn uiterlijk. Het staat ook symbool voor de duisternis die achter elke ontmoeting zit. In horrorfilms zoals “Silent Hill” wordt het gezichtsloze wezen gebruikt om een kille atmosfeer te creëren, het wordt hier dan symbool van het onbekende en zorgt zo voor een gevoel van angst.

Geraadpleegde literatuur:

“Atsukomaki.” Atsukomaki, 25 June 2017, https://atsukomaki.wordpress.com/.

“Yuki Onna – The Snow Woman.” 百物語怪談会 Hyakumonogatari Kaidankai, 19 Dec. 2013, https://hyakumonogatari.com/2013/12/18/yuki-onna-the-snow-woman/.

Administrator, WAttention. “Youkai Manual - Yuki Onna.” WAttention.Com, 2 Apr. 2018, https://wattention.com/youkai-manual-yuki-onna/.

Butler, Kelly. “The Japanese Snow Maiden.” Paranormal Housewife, 15 Jan. 2019, https://paranormalhousewifeblog.wordpress.com/2019/01/15/the-japanese-snow-maiden/.

「Yuki-Onna」. Zero Wiki, 2022年3月23日. https://wiki.thelostvillage.net/index.php/Yuki-onna.

Sohma, Marina. 「A Heart as Cold as Ice? The Japanese Legend of Yuki-Onna, the Beautiful Yet Dangerous Snow Woman」. Ancient Origins (blog), 2016年12月13日. https://www.ancient-origins.net/myths-legends/heart-cold-ice-japanese-legend-yuki-onna-beautiful-yet-dangerous-snow-woman-007186.

Kitsune | Yokai.com. https://yokai.com/kitsune/?srsltid=AfmBOopWJIg3_7j95Y2uzXGrzcSKg0Br_6XSzrGjC3a5-iYcROAyYcsE.

“Japan Primavera.” Japan Primavera, https://www.japanprimavera.com/gb/blog/articoli-del-blog/kitsune-the-fox-of-a-thousand-appearances.

ヒロミ. “【妖怪解説】ろくろ首の不思議に迫る！歴史と伝説から現代での人気まで完全解説.” 闇夜の語り部, 3 Feb. 2025, https://paranormal.mature-neat.com/2025/02/03/the-mysteries-of-the-rokurokubi-monster/.

“Rokurokubi, the Long Necked Demon and Its Legend.” Japan Avenue, https://japan-avenue.com/blogs/japan/rokurokubi.

“Rokurokubi.” Wikipedia, 7 May 2025. Wikipedia, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Rokurokubi&oldid=1289294546.

“Tokushima Yokai Festival 2025 - November Events in Tokushima.” JapanTravel, https://en.japantravel.com/tokushima/yokai-festival/50490.

「Jorōgumo」. Wikipedia, 2025年4月25日. https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jor%C5%8Dgumo&oldid=1287297186.

「Jorōgumo | Yokai.com」. https://yokai.com/jorougumo/.

Mitchell, Robbie. 「Faceless Terror: Unmasking the Noppera-Bō of Japanese Folklore」. Ancient Origins, 2024年8月27日. https://www.ancient-origins.net/news-myths-legends-asia/noppera-b-0021336.

「妖怪『のっぺらぼう』の伝承・正体・名前の由来」, 2023年11月19日. https://ayakashi-web.com/sato/entry102.html.

「Noppera Bo Yokai: Unveiling the Terrifying Faceless Spirit of Japanese Folklore - Old World Gods」, 2023年10月21日. https://oldworldgods.com/japanese/noppera-bo-yokai/.